Цэнгэг усны нөөц, байгаль хамгаалах төвийн захирал Н.Булгантамиртай Монгол Улсад зохион байгуулагдаж буй НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал буюу COP17-ын онцлог, Монгол орны газрын доройтол, усны нөөцийн өнөөгийн нөхцөл байдал, байгаль хамгааллын асуудлаар ярилцлаа.

Сурвалжлагч: Сайн байна уу. Монгол Улс энэ өдрүүдэд дэлхийн анхаарлын төвд байна. COP17 арга хэмжээг Монгол Улсад зохион байгуулж байгаа нь манай улсын хувьд ямар ач холбогдолтой вэ?

Н.Булгантамир: Сайн байна уу. Энэ бол Монгол Улсын хувьд маш том боломж гэж харж байгаа. НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал Монгол Улсад наймдугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд болж байна. Энэ хурлаар дэлхий нийтэд тулгамдаж байгаа цөлжилт, газрын доройтол, ган, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг асуудлыг хэлэлцэж байгаа.

Монгол Улс энэ хурлыг зохион байгуулж байгаа нь зүгээр нэг олон улсын томоохон арга хэмжээ эх орондоо авчирч байгаагаас илүү өргөн утгатай.

Учир нь бид өөрсдөө цөлжилт, газрын доройтол, усны хомсдол гэсэн асуудлыг маш хүчтэй мэдэрч байгаа улс. Өөрөөр хэлбэл, бид энэ асуудлыг зөвхөн онолоор ярьж байгаа биш, өдөр тутмын амьдрал дээрээ мэдэрч байгаа.

Тиймээс Монгол Улсын хувьд өөрийн нөхцөл байдлыг дэлхийн улс орнуудад танилцуулах, бусад улсын туршлагаас суралцах, хамтын ажиллагаа, хөрөнгө оруулалт, технологийн боломжийг татах маш чухал талбар болж байна.

Сурвалжлагч: COP17-ыг зорьж Монгол Улсад маш олон гадаадын зочид ирж байгаа. Үүнийг Та ямар өнцгөөс харж байна вэ?

Н.Булгантамир: Энэ арга хэмжээ Монголын эдийн засаг, аялал жуулчлалын хувьд ч тодорхой үр өгөөжтэй. Гэхдээ үүнээс илүү чухал нь Монгол Улсыг олон улсад таниулах боломж юм.

Таны хэлж байгаа мэдээллээр 2026 оны наймдугаар сарын 22-ны байдлаар COP17-д оролцохоор Монгол Улсын хилээр 14,481 гадаадын зорчигч хүрэлцэн ирсэн байна.

Энэ бол маш том тоо. Өөр өөр улс орны төлөөлөгчид, судлаачид, эрдэмтэд, олон улсын байгууллагууд, иргэний нийгмийн төлөөлөл Монголд ирж байна.

Тэд Монгол Улсыг зөвхөн эдийн засаг, уул уурхайгаар нь биш, байгаль орчин, нүүдлийн соёл, бэлчээр, ус, цөлжилтийн асуудалтай нь хамт харж байна.

Тиймээс бидэнд “Монгол орон байгаль орчны ямар нөхцөл байдалтай байна вэ, бид ямар асуудалтай байна вэ, цаашид юу хийх гэж байна вэ?” гэдгээ маш тодорхой харуулах шаардлага бий.

Сурвалжлагч: Монгол Улсын байгаль орчны өнөөгийн нөхцөл байдлыг илэрхийлэх хамгийн сүүлийн үеийн судалгааны ямар үзүүлэлтүүд байна вэ?

Н.Булгантамир: Маш анхаарал татахуйц тоо гарсан. Шинэчилсэн үндэсний үнэлгээгээр Монгол Улсын нийт газар нутгийн 81.9 хувь нь ямар нэг хэмжээгээр цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн байна. Энэ үнэлгээ нь 1991-2025 оны мэдээлэлд тулгуурласан зургаа дахь удаагийн үндэсний хэмжээний үнэлгээ юм.

Энэ тоог зүгээр нэг статистик гэж харж болохгүй.

Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 81.9 хувь гэдэг бол маш том хэмжээ. Өөрөөр хэлбэл, бидний амьдарч байгаа газар нутаг, бэлчээр, хөрс, ургамал, усны экосистем бүгд тодорхой хэмжээнд өөрчлөлтөд орж байна гэсэн үг.

Мөн энэ үнэлгээгээр нийт нутаг дэвсгэрийн 93.3 хувьд хөрсний чийг буурах хандлага илэрсэн, ургамлын бүтээмж 22.3 хувьд буурсан зэрэг үзүүлэлт гарсан.

Тэгэхээр бидний өмнө тулгараад байгаа асуудал маш тодорхой байна.

Сурвалжлагч: 81.9 хувь гэдэг тоо өмнөх үзүүлэлтүүдтэй харьцуулахад нэмэгдсэн гэсэн үг үү?

Н.Булгантамир: Тийм. Шинэчилсэн үнэлгээгээр цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн газрын хэмжээ өмнөх үнэлгээтэй харьцуулахад нэмэгдсэн дүн гарсан.

Гэхдээ энд нэг зүйлийг онцлох хэрэгтэй. Газрын доройтол гэдэг зөвхөн цөлжилт нэмэгдэж байна гэсэн үг биш. Үүнд уур амьсгалын өөрчлөлт, ган, хуурайшилт, бэлчээрийн даацын хэтрэлт, хөрсний элэгдэл, усны хомсдол, хүний үйл ажиллагаа зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг.

Тиймээс энэ асуудлыг нэг байгууллага дангаараа шийдэх боломжгүй.

Сурвалжлагч: Тэгвэл усны асуудал энд ямар холбоотой вэ?

Н.Булгантамир: Ус болон газрын доройтол хоёр салшгүй холбоотой.

Ус багасахад ургамлын бүрхэвч доройтно. Ургамлын бүрхэвч доройтоход хөрс салхи, усны элэгдэлд өртөмтгий болно. Хөрс доройтохоор ус барих чадвар нь муудна. Ингээд усны нөөц улам багасах эрсдэлтэй.

Энэ бол нэг нэгнээ дагасан гинжин процесс.

Нөгөө талд нь жил ирэх бүрд усны хэрэглээ нэмэгдэж, усны нөөц багасаж байна. Хүн ам өсөж байна, хотжилт нэмэгдэж байна, үйлдвэрлэл хөгжиж байна, уул уурхай, хөдөө аж ахуй зэрэг салбарын усны хэрэгцээ нэмэгдэж байна.

Тэгэхээр бид нэг талаас усны эрэлтийг нэмэгдүүлж, нөгөө талаас уур амьсгалын өөрчлөлт, газрын доройтлоос шалтгаалсан усны нөөцийн дарамттай нүүр тулж байна.

Энэ бол цаашид маш нухацтай авч үзэх ёстой асуудал.

Сурвалжлагч: Усны хэрэглээ нэмэгдэж байгаа нөхцөлд бид хэрэглээгээ хэрхэн зохицуулах ёстой вэ?

Н.Булгантамир: Энд хамгийн түрүүнд усны үнэ цэнийг ойлгох хэрэгтэй.

Бид усыг зөвхөн крантнаас гарч ирдэг зүйл гэж ойлгож болохгүй. Тэр ус байгаль дээр бий болохын тулд гол мөрөн, булаг шанд, нуур, газрын доорх ус, хур тунадас, хөрс, ой, бэлчээр гээд бүхэл бүтэн экосистем ажиллаж байдаг.

Тиймээс усны нөөцийг хамгаална гэдэг зөвхөн ус ашиглалтын асуудал биш. Усны эх бүрэлдэх орчин, усан сан бүхий газар, голын сав газар, хөрс, ургамлын бүрхэвчийг хамтад нь хамгаалах асуудал.

Мөн ус ашиглаж байгаа бүх салбар усны хэмнэлттэй технологид шилжих шаардлагатай.

Сурвалжлагч: Уул уурхай, үйлдвэрлэлийн усны хэрэглээний талаар Та ямар байр суурьтай байна вэ?

Н.Булгантамир: Бид энэ асуудлыг туйлшралгүйгээр авч үзэх хэрэгтэй.

Эдийн засгийн хөгжил хэрэгтэй. Үйлдвэрлэл хэрэгтэй. Уул уурхай ч Монгол Улсын эдийн засагт тодорхой байр суурь эзэлдэг.

Гэхдээ эдийн засгийн хөгжил байгаль орчны нөөцийг шавхах байдлаар явах ёсгүй.

Ялангуяа усны хувьд тухайн бүс нутгийн усны нөөц, нөхөн сэргэх боломж, экосистемийн даацад тулгуурлан шийдвэр гаргах ёстой.

Усгүй болсон газар эдийн засгийн ямар ч үйл ажиллагааг урт хугацаанд тогтвортой явуулах боломжгүй.

Тиймээс усны асуудлыг эдийн засгийн хөгжлийн хязгаарлалт гэж харахаасаа илүү эдийн засгийн хөгжлийн суурь гэж харах хэрэгтэй.

Сурвалжлагч: 81.9 хувийн газрын доройтол, усны нөөцийн бууралт гэсэн хоёр том үзүүлэлт зэрэгцэж байгаа нь Монгол Улсад ямар дохио өгч байна вэ?

Н.Булгантамир: Энэ бол бидэнд өгч байгаа маш том дохио.

Байгаль орчны асуудлыг “дараа шийдэж болно” гэж хойшлуулах боломж улам багасаж байна.

Өнөөдөр газрын доройтол 81.9 хувь байна гэж судалгаа гарч байгаа бол бид үүнийг бууруулах, доройтсон газрыг нөхөн сэргээх, дахин доройтохоос хамгаалах бодит арга хэмжээ авах ёстой.

Усны хэрэглээ нэмэгдэж, нөөц багасаж байгаа бол усны хэрэглээ, хамгаалалт, нөхөн сэргээлтийн бодлогоо шинэ түвшинд гаргах хэрэгтэй.

Өөрөөр хэлбэл, бид асуудлыг зөвхөн бүртгэж, тоолж суух биш, тоон үзүүлэлт бүрийн ард ямар арга хэмжээ авах вэ гэдгийг ярьдаг болох ёстой.

Сурвалжлагч: COP17-ын хүрээнд энэ асуудлыг олон улсад хэрхэн харуулах боломжтой вэ?

Н.Булгантамир: Маш сайн боломж бий.

COP17-ын гол зорилго нь газрын доройтлыг бууруулах, доройтсон газрыг сэргээх, гангийн тэсвэржилтийг нэмэгдүүлэх зэрэг асуудалтай шууд холбоотой.

Монгол Улс өөрийн бодит нөхцөл байдлыг олон улсад танилцуулж байна.

Манай орны 81.9 хувийн үзүүлэлт, усны нөөцийн асуудал, бэлчээрийн доройтол, цөлжилт, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө зэрэг нь зөвхөн Монголын асуудал биш. Дэлхийн олон улс үүнтэй адил асуудалтай тулгарч байгаа.

Тиймээс бид өөрсдийн туршлагаа хуваалцаж, бусад улсын сайн туршлагыг авч, технологи, санхүүжилт, судалгаа шинжилгээний хамтын ажиллагааг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй.

Сурвалжлагч: Монгол Улс энэ хурлаас ямар үр дүн авч үлдэх ёстой гэж Та бодож байна вэ?

Н.Булгантамир: Нэгдүгээрт, бодит хамтын ажиллагаа.

Хоёрдугаарт, санхүүжилт, технологи.

Гуравдугаарт, шинжлэх ухаанд суурилсан бодлого.

Дөрөвдүгээрт, хамгийн чухал нь COP17 дууссаны дараа Монгол Улсад бодит ажил үргэлжлэх ёстой.

Хурал 28-нд дууслаа гээд цөлжилт, газрын доройтол, усны хомсдол дуусахгүй.

Харин ч хурал дууссаны дараа бид “одоо юу хийх вэ?” гэдэг асуултад хариулах хэрэгтэй.

Сурвалжлагч: Эцэст нь Монголын ард иргэдэд хандаж юу хэлэх вэ?

Н.Булгантамир: Байгаль хамгаалал гэдэг төрийн байгууллагын ажил төдий зүйл биш. Хүн бүрийн өдөр тутмын хэрэглээ, хандлага, үйлдлээс эхэлнэ.Усаа хэмнэх, хог хаягдлаа зөв зохицуулах, булаг шанд, гол горхийг бохирдуулахгүй байх, мод ургамлаа хамгаалах, бэлчээрээ зөв ашиглах зэрэг нь бүгд байгаль хамгааллын нэг хэсэг.Өнөөдөр бидэнд Монгол Улсын нийт газар нутгийн 81.9 хувь ямар нэг хэмжээгээр цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн гэсэн тоо байна.Мөн жил ирэх тусам усны хэрэглээ нэмэгдэж, усны нөөцөд ирэх дарамт өсөж байна.

Тэгэхээр бидний хийх ажил маш тодорхой.

Газраа хамгаална. Усаа хамгаална. Доройтсон экосистемээ сэргээнэ. Байгальтайгаа зохицож хөгжнө.

COP17 бол энэ асуудлыг дэлхий нийтэд ярьж байгаа том талбар. Харин Монголчуудын хувьд энэ нь өөрсдийнхөө газар нутаг, ус, байгаль, ирээдүйгээ дахин нэг харах боломж гэж бодож байна.

Эцсийн дүндээ байгалиа хамгаална гэдэг өөрсдийнхөө амьдрал, үр хүүхдийнхээ ирээдүйг хамгаалж байгаа хэрэг.